Reisverhaal «Een beetje Cubaan»

Cuba | 2 Reacties 15 Juni 2010 - Laatste Aanpassing 15 Juni 2010

Melancholisch, ik zou het durven worden nog voor onze laatste reis begint. Als ze ooit begint, want de bus is met een vertraging van onbepaalde duur aangekondigd. Op Cuba betekent dat dat de bus waarschijnlijk nooit meer komt. Nieuws die als muziek in de oren van de taxichauffeurs klinkt. De vijf gestrande toeristen, wandelende dollars in de ogen van de Cubanen, zullen vanavond met één van hen in Varadero moeten geraken. Ik start de onderhandelingsronde en vraag de twee Russen en de Canadees hoeveel ze willen betalen. Na wat bluffen en discussiëren met enkele chauffeurs bekom ik de prijs van het buskaartje. Iedereen tevreden, zeker Camilo, onze taxichauffeur. Hij verdient straks zomaar even 60 Cubaanse convertible (ongeveer 60 euro). Niet slecht als je weet dat een gemiddeld maandloon rond de 20 convertible schommelt. Het is dé reden waarom ook Camilo voor de illegale handel gekozen heeft. Waar hij de Cubaanse convertibles kan verdienen.

Veel interessanter dan de Cubaanse pesos, de ‘moneda nacional’. Toen bijna twintig jaar gelden de dollar werd toegelaten op Cuba zwakte de peso, die tot dan evenveel waard was als de dollar, enorm af. De dollar werd vervangen door de convertible. De peso is nu nog 0,04 convertible waard.
Als we als volleerde budgetreizigers onze weg trachten te vinden op de pesomarkt is de verbazing vaak groot. Op de agropecuario’s draaien de oogbollen van de gewiekste fruitverkopers als dollartekens rond als ze ons er als vreemde eenden zien rondlopen. De echte lomperikken vragen 3 convertible in plaats van 3 peso voor zes bananen. Goe geprobeerd en we laten de verkoper met een ‘laat me niet lachen’ blik verbaasd achter. De meer tactvolle fruitboer vraagt 5 peso voor zes bananen en licht ons aanvaardbaar op. Als Valery met pesos in de hand een fietsende ananasverkoper stopt krijgt ze te horen dat hij niet aan buitenlanders mag verkopen. In de hoop dat ze convertibles bovenhaalt. In de cafeterías zijn we hét gespreksonderwerp. We laten ze even begaan en reageren dan in het Spaans dat we het wel verstaan hoor, wat ze daar allemaal over ons aan het zeggen zijn. “Somos un poco Cubanos, we zijn een beetje Cubanen”, leggen we onze atypische toeristenattitude uit. Door de zoektocht op de pesomarkt worden we ook een beetje Cubaans. Het vergt een inspanning, het aanbod is veel beperkter (we eten vaak een ‘broodje cubana’, droog brood), maar we dringen op die manier wel binnen in de leefwereld van de Cubanen, een andere planeet dan het zorgeloze paradijs waar je als toerist normaal in rondzweeft.

In dat paradijs huur je een auto of verplaats je je met de Viazúl bus die niet door Cubanen gebruikt mag worden. Ze zouden nog mogen, het is vor hen toch onbetaalbaar. Na twee ritten in de vacuüm verpakking die de bus voor ons is, willen we ons op z'n Cubaans verplaatsen. We wandelen Trinidad uit op zoek naar de amarillo die ons op weg kan zetten naar Sancti Spiritus. Die amarillos zijn vaalgele mannetjes die het massale liften in goede banen leiden. Het was in de jaren negentig de Cubaanse oplossing voor een gebrek aan openbaar vervoer. Overheidswagens met een blauwe nummerplaat moeten stoppen en ook toeristenbussen 'sin servicio' nemen lifters tegen een kleine vergoeding mee.
"Sancti Spiritus?", vraagt de amarillo ons.
We kunnen onmiddellijk mee. Ironisch genoeg met een toeristenbus die in Sancti Spiritus een groep moet ophalen. De chauffeur vat het niet als hij ons met de glimlach ziet opstappen.
"Waarom moeten wij dubbel tarief betalen?", vraag ik hem vriendelijk.
"Omdat jullie normaal twintig maal het tarief moeten betalen", snauwt hij.
Met plezier betaal ik de pesos en we vertrekken. In een nokvolle bus, schril contrasterend met de anders nagenoeg lege toeristenbussen. Ik sta mijn plaats aan Cubanen af die dan graag voor ons gidsen.
"Zijn jullie Cubanen?", vraagt een man met een of andere badge als we in de terminal van Sancti Spiritus aanschuiven.
"Een beetje", grap ik.
"Niet-Cubanen mogen deze bus niet nemen. Jullie moeten de de Viazúl bus op, die vertrekt vanavond."
Gediscrimineerd gaan we op zoek naar alternatieven. Een (te) vlotte kerel komt naar ons toe en vraagt of we naar Santa Clara moeten. Er vertrekt zo meteen een bus. Prijs: 6 covertible, het Viazúltarief.
"Doe serieus, kerel, dit is een lokale bus!"
"Maar jullie toeristen", reageert de afperser.
"Geen sprake van", is het oordeel van diehard Valery.
"Is er geen amarillo in de buurt?", informeer ik aan een loket.
"Daarvoor moet je eerst met een camión tot in Cabaiguan. Van daar kan je met de amarillo tot in Santa Clara."
Prima! Een camión! Hebben we nog niet gehad. In de beestenbak heerst er solidariteit onder de compañeros: vrouwen met kinderen en ouderen mogen de twee bankjes gebruiken. De rest van de meute wordt als sperziebonen in een bokaal gepropt. Ons zweet is het vocht waarin ze bewaard worden. Ook hier worden we van alle kanten bekeken en zijn we het gesprek van de rit. In Cabaiguan heeft ieder zijn manier zijn manier om tot in Santa Calara te komen. We wachten op  een bus. Geen plaats meer. En waarschijnlijk mochten we toch niet mee. De amarillo? Die staat misschien buiten de stad, een eind hiervandaan.
"Waarom nemen jullie geen maquina?", stelt iemand ons voor.
Waarom niet? Een maquina! Hebben we ook nog niet gehad. Maquinas zijn Amerikaanse Chevrolets en Buicks uit de jaren vijftig die vertrekken als ze vol zijn. We kunnen ermee tot in Placetas. Daar moeten we overstappen in een andere maquina met bestemming Santa Clara.
"Dat zal niet gaan", verrast de chauffeur ons daar. "Wij mogen geen buitenlanders vervoeren."
We schieten in een lach en bluffen dat we dat al een hele tijd probleemloos doen. De wachtende taxichauffeurs beleggen een geïmproviseerde vergadering. Dit hebben ze nog nooit meegemaakt en de onwetendheid overheerst. De chauffeur wil geen enkel risico nemen en vertrekt zonder ons. Hij zou eens moeten geklikt worden bij het Comite de Defensa de la Revolución, het controleorgaan van de regering die het hele land vergrendelt. De volgende, sigaar rokende lamme goedzak zit nergens mee in en neemt ons als Cubanen mee in z'n slee. Na een lange reis, weliswaar minder lang dan die van Che tijdens de Revolutie naar Santa Clara, komen we er ook toe. En het voelt ook voor ons aan als een avontuurlijke overwinning.

"Sinds de overwinning van de Revolutie in 1959 heerst er onder de Cubanen een onverslijtbare solidariteit", vergeet Camilo in de taxi ondertussen niet om ook de positieve kanten van Cuba op te sommen. "Wonen jullie ouders bij jullie in? Nee toch? Staat jullie voordeur altijd verwelkomend open? Nee toch? Cubanen zijn compañeros, kameraden met hetzelfde lot die ze samen ondergaan."
Camilo heeft met z'n illegale taxi en de convertibles die hij daarmee verdient makkelijk praten. Voor de Cubanen die geen toegang hebben tot de convertiblemarkt of die geen centen ontvangen van in het buitenland werkende familie is het een strijd. De dubbele munt heeft het fort van de solidariteit aangevallen. Persoonlijk bezit is er een maatstaf door geworden. Hippe kledij, de sinds twee jaar toegelaten mobieltjes: het is alleen voor convertiblebezitters weggelegd. Het mag hier dan nog superveilig zijn, al is er geen extreme armoede en ook al kunnen alle Cubanen van een gratis gezondheidszorg genieten, Ernesto Guevarra draait zich in Santa Clara om in zijn graf. "Hasta la victoria siempre!", blijft Raúl ook na Fidel steeds herhalen. Maar de overwinning is niet meer van het volk maar van de leiders.
"Hoe lang dit nog zal duren?", herhaalt Camilo mijn vraag. "Elke generatie Cubanen heeft een eigen mening over hoe het verder moet, maar niemand weet wat de toekomst op ons eiland zal brengen."